Geologija

Kosovo se odlikuje raznovrsnom geološkom građom, koja obuhvata period stvaranja od mlađeg Proterozoika do Holocena. Geološka građa se odlikuje suštinskim regionalnim karakteristikama, uključujući vertikalino i horizontalno rasedanje.

Pregledni pojednostavljeni prikaz je dat kao što sledi:

  • Holocen: nanosi formirani raspadanjem stenskog materijala i aluvijumi nastali rečnom akumulacijom materijala.
  • Pliocen: andezitski čert (chert – kriptokristalasta silicija, u vidu slojeva/proslojaka nodula silicije u sedimentnim stenama Prim.Prev.)
  • Gornji Miocen-Pliocen: formacija lignita nastalog iz akumulacija postepenim raspadanjem vegetacije u sedimentim basenima.
  • Oligo-Miocen: konglomerati, gline i krečnjaci, praćene kiselim do srednjekiselim (intermedijarnim) magmatizmom.
  • Gornje Kredne ‘molase’: plitkovodni karbonati i klastiti.
  • Gornje Kredni ‘fliš’: laporoviti krečnjaci, peščari i konglomerati.
  • Donja Kreda: konglomerati, peščari i laporci.
  • Gornja Jura: masivni krečnjaci.
  • Trijas-Jura: bazni i kiseli magmatizam, praćen ofiolitskim utiskivanjem i obdukcijom ultrabazičnih stena.
  • Trijas: Klastiti i vulkaniti koji su izvršili izmenu karbonatnih ploča u dolomite, ili su metamorfisane u mermere.
  • Permo-Trijas: karbonati, klastiti, filiti, škriljci i kvarciti izloženi kiselom magmatizmu (kvarc porfiri).
  • Stariji Paleozoik: škriljci
  • Mlađi Proterozoik-Paleozoik: škriljava osnova, gnajsevi i amfiboliti izloženi granitskim plutonima.

Geološka građa Kosova

Starije stene koje čine osnovu Mlađeg-Proterozoika , sastavljene od kristalastih škriljaca i granita, predstavljaju proizvode regionalnog metamorfizma visokog stepena . Ove stene se pojavljuju u severoistočnom delu Kosova.

Zaležući preko ove kontinentalne osnove kao prostrana sekvenca plitkovodni marinski sedimenati (klastični i hemijski) starijeg Perma do ranog Trijasa, bili su izloženi kiselim magmama, kako se kontinentalna kora tanjila, što je rezultiralo anateksisom stena koje su tu predhodno postojale. Kontinuirano širenje i istanjivanje dovelo je do fizičkog razdvajanja kontinentalne kore, štoje rezultiralo ekstruzijama bazalta, koji je nosio sočiva, vrlo nepravilnog oblika, visokokvalitetnog hromita. Ovo odvajanje proširilo se sve do formacija Okeana Paratetisa koji se prostirao preko celog Balkana, uključujući i Kosovo.

Paratetis je bio ogranak većeg Tethisa, Okeana koji se prostirao preko cele južne Evrope, Mediterana i severne Afrike. Reverzno kretanje tektonske ploče dovelo bi do eventualnog zatvaranja Mezozojskog Okeana Tetisa,uključujući i deo koji se zvao Vardarski Okean (Paratetis) koji se prostirao preko Kosova. U periodu kasne Jure, postojanje ostataka Vardarskog Okeana kao plitkog mora dovelo je do hemijske depozicije tankih ali prisutnih na velikoj površini, karbonatnih ploča.

Tokom Krednog perioda, izvesno povlačenje ovog mora i njegova dalja stabilnost uticali su da ova oblast ima sve odlike pasivnog kontinentalnog grebena, što je dovelo do depozicije klastičnih sedimenata i to u dijapazonu od sedimenata marinskog do terigenog porekla. Kolizija stenskih masa koja je iyvršila bočni potisak na Vardarski Okean prouzrokovala je obdukciju na zapadnoj strani ostatka okeanske kore i kontinentalne kore. Rezultat ovoga su ostaci okeanske kore koji se mogu naći širom Balkana, formirajući linearnu ofiolitsku sekvencu koja se pruža regionalnim pravcem SSZ-JJI. Ova obdukcija odvijala se u više faza što je proizvelo nastanak nekoliko linearnih pojaseva ofiolita, koji se mogu razlikovati po vremenu obdukcije u periodu od Jure do Krede. Stene koje su bile potiskivane tokom zamene ofiolitima nazivaju se “sole”; stene i nastale forme nazivaju se melanž. Ovi ofiolitski melanži su karakteristične građe i sastoje se od kriptokristalaste silicije (chert), serpentinita, mafičnih (feromagnezijskih) vulkanita i carbonatita, koji su svi u vidu fragmenata haotično raspoređeni u okviru olistostromnih jedinica.

U periodu kasnije Krede, kontinentalno sučeljavanje na širokom prostoru, tokom Alpske orogeneze koje je dovelodoformiranja Alpa i pratećih planinskih venaca u centralnoji južnoj Evropi. Intenzivnaerozija ovih ubranih stena kako marinskog tako i kontinentalnog porekla rezultiralo je taloženjem flišne sekvence, koja je izgrađena od laporovitih krečnjaka i klastita. Sa slabljenjem Alpske orogeneze, erozijom planinskih venaca nastao je kontinentalni molasni pokrivač , sekvenca koja se formirala pretežno u među planinskim basenima u okviru AlpskeZone.Neki od kontinentalnih klastičnihsedimanata koji su očuvanina Kosovu verovatno predstavljaju molasne naslage.

Basenska udubljenja na Kosovu predstavljala su izuzetno povoljna mesta za bujanje vegetacije koja je konačno prepokrivena sedimentacionimprocesima štoje dovelo formiranja značajnih slojeva lignitskih slojeva i ležišta koja danas eksploatiše KEK za svoje potrebe. Pleistocenskom glacijacijom, koja je zahvatila Evropu, uklonjeni su značajni površinski slojevi zemlje sa planina koje su okruživale Kosovo, štoje dovelo do taloženja značajnih formacija talusa duž planinskih oboda.

Strukturna Geološka građa

 

Tektonska struktura Kosova

Strukturno, Kosovo je u geološkom pogledu podeljeno na dva, u osnovi gotovo jednaka po veličini dela ( Vardarsku Zonu na istoku i Drinsko – Ivanjičku/ Korabsko – Pelagonsku Zonu na zapadu) i to linijom razdvajanja (suturom – suture, engl.) koja se pruža pravcem SSZ-JJI, između Srpsko-Makedonskog Geološkog Pojasa na Kosovu i Dinarskog geološkog pojasa u Albaniji. Mezozojska rasedna zona, takozvana lineacija Skadar-Peć, razdvaja Drinsku od Korarbske zone, na dve zasebne, ali međusobno dodirne zone.Vardarska zona je ekonomski značajnija obzirom da se u okviru nje nalazi ležište olovo-cinka i srebra Trepča. Ova ležišta pripadaju tipu skarnovskih i karstnih kao i žičnih ležišta.

Mezozojska krečnjačka ploča je izrasedana sa nekoliko generacija raseda koji su orijentisani u različitim pravcima.Krečnjaci predstavljaju reaktivne stene koje su sposobne da absorbuju minerale kojima su bogati topli rastvori, kao i metale koji dolaze iz rastopa u ove predisponirane horizonte.Vardarska zona mogla je nastati ili u ranom Paleozoiku, kao deo Paleo-Tetisa koji je razdvojio Gondvana kopno na jug od Eurasije koja je ostala na severu, ili u Trijasu, slično modelu sadašnjeg basena Crvenog Mora.

Finalni nastanak Vardarskog Okeana je nejasan, moguće je da je formiran ili u periodu Krede ili ranog Tercijara. Nastanak ofiolita u vreme stvaranja okeana i reversno rasedanje (thrusting) su od velikog značaja za ultrbazične stene kao nosioce hroma, i razlamanje serpentinisanih stena, i uticaja tropskih i subtropskih klimatskih prilika, koji su doveli, tokom vremena, do stvaranja akumulacija boksita i lateritskih ležišta nikla.Ležišta boksita u zapadnom delu centralnog Kosova nalaze se u karstifikovanim krečnjacima i predstavljaju ostatke raspadanja ultrabazita.